شکلگیری و تکوین مفهوم تابآوری فرهنگی در ایران؛ از ماموریت ملی دانشگاه حکیم سبزواری تا رویدادهای ترویجی
مفهوم تابآوری فرهنگی در سالهای اخیر به یکی از مفاهیم مهم در حوزهی مطالعات فرهنگی، اجتماعی و توسعهی پایدار در ایران تبدیل شده است.
این مفهوم بهطور کلی به توانایی جامعه برای حفظ هویت فرهنگی، سازگاری با تغییرات، و بازتولید ارزشها و میراث فرهنگی در برابر فشارهای بیرونی و تحولات شتابان اشاره دارد.
اما در ایران، این مفهوم از یک بحث نظری فراتر رفته و بهتدریج به یک ماموریت دانشگاهی و ملی تبدیل شده است؛ ماموریتی که از مهرماه ۱۴۰۳ با واگذاری مسئولیت «ماموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور» به دانشگاه حکیم سبزواری وارد مرحلهای تازه شد.
۱) چرا تابآوری فرهنگی مهم شد؟
ایران جامعهای با پیشینهی تاریخی و فرهنگی بسیار غنی است؛ جامعهای که هویت آن بر پایهی زبان، دین، آیینها، هنر، ادبیات، حافظهی تاریخی و سبک زندگی شکل گرفته است.
در چنین جامعهای، تابآوری فرهنگی یعنی توانایی حفظ این مؤلفهها در عین مواجههی خلاقانه با تغییرات جهانی، فناوریهای نو، مهاجرت، دگرگونیهای نسلی و فشارهای همگنساز فرهنگی.
اینجا و در پایگاه تابآوری دانشگاه حکیم سبزواری تأکید میشود که حفظ هویت فرهنگی یکی از مهمترین ابعاد توسعه پایدار است و جامعهای که هویت خود را از دست بدهد،
در برابر تغییرات بیرونی ضعیفتر خواهد شد.
این نگاه، تابآوری فرهنگی را بهعنوان ظرفیتِ سازگاری همراه با حفظ ریشهها تعریف میکند.
به همین دلیل، تابآوری فرهنگی از سطح شعار فرهنگی عبور کرده و در قالب برنامه، آموزش، انتشار کتاب، و رویدادهای عمومی سازماندهی شده است.
منبع: صفحه «حفظ هویت و تابآوری فرهنگی» دانشگاه حکیم سبزواری و صفحه «تابآوری و حفظ هویت فرهنگی» در پایگاه تابآوری دانشگاه حکیم سبزواری.
۲) ماموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور چیست؟
دانشگاه حکیم سبزواری منتشر شده، در مهرماه ۱۴۰۳ مسئولیت ماموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور را بر عهده گرفت.
این ماموریت را میتوان یک برنامهی میانرشتهای و ملی دانست که هدف آن:
– تبیین علمی مفهوم تابآوری فرهنگی؛
– پیوند دادن تابآوری با هویت ایرانی-اسلامی و میراث فرهنگی؛
– تقویت آموزش و پژوهش در حوزهی فرهنگ و جامعه؛
– تولید محتوا و منابع علمی برای دانشگاهیان و عموم مردم؛
– و ایجاد شبکهای از فعالیتهای ترویجی، آموزشی و پژوهشی در سطح کشور است.
در این چارچوب، «هویتمحور» بودن ماموریت اهمیت ویژه دارد؛ یعنی تابآوری فرهنگی به معنای پایداری هویت جمعی، انتقال ارزشها به نسلهای بعد، و بازآفرینی فرهنگ در شرایط جدید است.
این نگاه باعث میشود که موضوعات ظاهراً پراکندهای مانند زبان، آیینها، هنر محلی، میراث ناملموس، حافظهی تاریخی و حتی رسانههای نو، ذیل یک سیاست فرهنگیِ منسجم دیده شوند.
۳) دانشگاه حکیم سبزواری چرا و چگونه وارد این حوزه شد؟
دانشگاه حکیم سبزواری با راهاندازی پایگاه و پروژههای مرتبط با تابآوری، نشان داده است که میخواهد نقش دانشگاه را از یک نهاد صرفاً آموزشی به یک کنشگر فرهنگی-اجتماعی ارتقا دهد.
در چنین رویکردی، دانشگاه نهادی است برای تعریف مسئله، تولید گفتمان، و اجرای برنامههای ملی.
این پایگاه از اواخر ۱۴۰۳ و در سال ۱۴۰۴ مجموعهای از مطالب، رویدادها و محتوای ترویجی را منتشر کرده که هم به تعریف نظری تابآوری فرهنگی میپردازد و هم مصادیق آن را توضیح میدهد.
در یکی از مطالب آمده است که تابآوری فرهنگی مستلزم ترکیبی از حفظ زبان، آداب و رسوم، ارزشهای سنتی، و نیز نوآوری و گفتوگوی بیننسلی است.
این گزاره و مواردی از این دست نشان میدهد که ماموریت دانشگاه حکیم سبزواری تنها در پی «حفاظت» نیست، ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی هویت محور به «تداوم خلاقانه» فرهنگ نیز توجه دارد.
۴) دو دوره هفته تابآوری؛ از آموزش تا همافزایی ملی
یکی از جلوههای عملی این ماموریت، برگزاری دو دوره هفته تابآوری بوده است.
اگرچه جزئیات هر برنامه ممکن است در صفحات مختلف پایگاه منتشر شده باشد، اما نفس برگزاری «هفته تابآوری» نشان میدهد که این مفهوم در دانشگاه حکیم سبزواری از سطح بحثهای موردی به سطح یک تقویم فرهنگی-علمی رسیده است.
هفته تابآوری معمولاً با چند هدف برگزار میشود:
– معرفی مفهوم تابآوری به زبان قابلفهم برای عموم؛
– ارائهی سخنرانیها و نشستهای تخصصی؛
– آشنایی دانشجویان و پژوهشگران با ادبیات این حوزه؛
– و تبدیل تابآوری به یک مسئلهی ملموس برای جامعه.
در مورد تابآوری فرهنگی، این هفتهها فرصت مناسبی برای پیوند میان دانشگاه، جامعه محلی، نخبگان فرهنگی، و دستگاههای اجرایی بودهاند.
همچنین چنین رویدادهایی به شکلگیری یک گفتمان عمومی کمک میکنند؛ گفتمانی که میگوید حفظ فرهنگ یک فعالیت تزئینی نیست، حفظ فرهنگ جزئی از امنیت اجتماعی و توسعهی پایدار است.
۵) رونمایی از کتابهای تابآوری؛ تولید دانش و مرجعسازی
از دیگر دستاوردهای این ماموریت، رونمایی از کتابهای تابآوری است.
انتشار و رونمایی کتاب در این حوزه دو کارکرد اصلی دارد: نخست، مرجعسازی علمی؛ دوم، تبدیل مفهوم به دانش قابلاستفاده.
پایگاه تابآوری دانشگاه حکیم سبزواری بخشی با عنوان «معرفی کتاب» دارد که نشان میدهد پروژه فقط به همایش محدود نیست، در حقیقت ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی هویت محور در پی تولید ادبیات مکتوب و قابل استناد است.
کتابها و نوشتههای این حوزه معمولاً به موضوعاتی مانند تعریف تابآوری، مؤلفههای تابآوری فرهنگی، نسبت هویت و پایداری، و راهبردهای مواجهه با تهدیدهای فرهنگی میپردازند.
رونمایی از کتابها از این جهت مهم است که یک مفهوم نو را از حالت انتزاعی خارج میکند.
وقتی برای تابآوری فرهنگی کتاب تولید میشود، یعنی این مفهوم وارد نظام آموزشی، کتابخانهای و پژوهشی کشور شده است.
در نتیجه، دانشجویان، استادان، فعالان فرهنگی و سیاستگذاران میتوانند به جای استفادهی پراکنده از اصطلاحات کلی، به متون مشخص و مدون ارجاع دهند.
۶) اهدای نشان تابآوری فرهنگی؛ نهادینهسازی منزلت اجتماعی
یکی دیگر از اقدامات مهم، اهدای نشان تابآوری فرهنگی است.
این اقدام از نظر نمادین بسیار معنادار است، زیرا هرگاه یک دانشگاه یا نهاد علمی برای یک ارزش اجتماعی «نشان» تعریف میکند، در واقع آن ارزش را به یک سرمایهی اجتماعی و فرهنگیِ قابل تقدیر تبدیل میکند.
اهدای نشان تابآوری فرهنگی معمولاً به افرادی، مجموعههایی یا کنشگرانی انجام میشود که در حفظ هویت، میراث، زبان، هنر، یا پیوندهای اجتماعی نقش مؤثری داشتهاند. چنین اقدامی چند پیام دارد:
۱. تابآوری فرهنگی فقط یک مفهوم نظری نیست؛
۲. کنشگران فرهنگی میتوانند در سطح ملی دیده شوند؛
۳. فرهنگورزی و پاسداشت هویت، شأن اجتماعی پیدا میکند؛
۴. و نسل جوان برای ورود به این حوزه انگیزه میگیرد.
به این ترتیب، «نشان تابآوری فرهنگی» نوعی نهادینهسازی نمادین است؛ یعنی مفهوم از متن مقاله و سخنرانی بیرون میآید و در قالب تقدیر، تشویق و الگوسازی اجتماعی تثبیت میشود.
۷) سایر اقدامات مستند در پایگاه تابآوری
بر اساس مطالب موجود در پایگاه رسمی دانشگاه، فعالیتها به همین موارد محدود نبوده و چند محور دیگر نیز قابل مشاهده است:
الف) تولید مقالات و یادداشتهای تحلیلی
در این پایگاه مطالبی منتشر شده که به پیوند هویت، فرهنگ، توسعه پایدار و تابآوری میپردازد. مثلاً در مطلبی با عنوان «تابآوری و حفظ هویت فرهنگی» توضیح داده شده که این دو مقوله برای بقا و ادامهی زندگی اجتماعی ضروریاند و باید از طریق آموزش، میراثداری، و نوآوری فرهنگی تقویت شوند.
ب) پرداختن به نقش فناوری
در یکی از مطالب پایگاه، به این نکته اشاره میشود که فناوریهای دیجیتال میتوانند در ثبت و انتشار میراث فرهنگی نقش داشته باشند. این نگاه مهم است، چون تابآوری فرهنگی در عصر دیجیتال بدون استفاده از فناوری ممکن نیست. دیجیتالسازی میراث، آرشیوهای برخط، تولید محتوای آموزشی و شبکههای اجتماعی، همه ابزارهایی برای پایداری فرهنگیاند.
ج) توجه به نسل جوان و آموزش
در صفحات پایگاه تأکید شده که تقویت تابآوری فرهنگی نیازمند آموزش نسلهای جدید و ایجاد گفتوگوی بیننسلی است. این نکته مهم است، زیرا فرهنگ زمانی تابآور میماند که بتواند از مسیر آموزش رسمی و غیررسمی به نسلهای بعد منتقل شود.
د) نگاه به مؤلفههای تابآوری فرهنگی
در منابع مکملی که درباره تابآوری فرهنگی منتشر شدهاند، مؤلفههایی مانند **هویت فرهنگی، تنوع فرهنگی، قدرت اجتماعی، دسترسی به منابع فرهنگی، و سازگاری** بهعنوان عناصر اصلی این مفهوم معرفی شدهاند. این مؤلفهها با نگاه دانشگاه حکیم سبزواری همخوانی دارند و به فهم دقیقتر ماموریت ملی کمک میکنند.
۸) اهمیت ملی این ماموریت
واگذاری ماموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور به یک دانشگاه، نشاندهندهی این واقعیت است که مسئلهی فرهنگ در ایران نیازمند سازماندهی علمی و بیننهادی است.
چنین ماموریتی میتواند در سطح ملی پیامدهای مهمی داشته باشد:
– تقویت همبستگی اجتماعی؛
– افزایش حساسیت عمومی نسبت به میراث فرهنگی؛
– کمک به سیاستگذاری فرهنگی مبتنی بر پژوهش؛
– پیوند دادن دانشگاه با نیازهای واقعی جامعه؛
– و ایجاد زبان مشترک میان پژوهشگران، مدیران و کنشگران فرهنگی.
از این منظر، دانشگاه حکیم سبزواری صرفاً برگزارکنندهی چند رویداد نبوده، در واقع دانشگاه حکیم سبزواری در حال ساختن یک گفتمان ملی دربارهی فرهنگ بهمثابه سرمایهی تابآور است.
تابآوری در ایران، بهویژه از مهرماه ۱۴۰۳ و با واگذاری ماموریت ملی به دانشگاه حکیم سبزواری، وارد مرحلهای جدید شد.
این ماموریت بر این ایده استوار است که هویت فرهنگی باید در برابر تغییرات شتابان جهان معاصر، نه فقط حفظ، بلکه بازآفرینی و تقویت شود.
برگزاری دو دوره هفته تابآوری، رونمایی از کتابهای تابآوری، اهدای نشان تابآوری فرهنگی، و تولید محتوای علمی و ترویجی در پایگاه اختصاصی این دانشگاه، همه نشان میدهند که این مفهوم در ایران به یک پروژهی فعال و نهادینه تبدیل شده است.
در نهایت وپایان سخن اینکه ، تابآوری فرهنگی یعنی جامعهای بتواند در عین پذیرش نوآوری، ریشههای خود را حفظ کند؛ یعنی بتواند مدرن شود، بیآنکه از خود بیگانه شود. این همان افقی است که ماموریت ملی دانشگاه حکیم سبزواری دنبال میکند: تقویت فرهنگ ایرانی از مسیر هویت، دانش، مشارکت و استمرار.
