تاب آوری ملی و نقش سازمانهای مردمنهاد در تقویت آن
تاب آوری ملی به توانایی یک کشور برای پیشبینی بحرانها، کاهش آسیبپذیریها، تحمل فشارها، حفظ کارکردهای حیاتی و بازیابی هوشمندانه پس از حوادث و تهدیدها گفته میشود. این مفهوم در ادبیات مدیریت بحران، امنیت انسانی، توسعه پایدار و حکمرانی عمومی جایگاه مهمی دارد، زیرا کشورها همواره با طیفی از مخاطرات طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی، فناورانه و امنیتی روبهرو هستند. تاب آوری ملی فقط به معنای عبور موقت از بحران نیست، بلکه به ظرفیت جامعه و حاکمیت برای یادگیری، سازگاری، بازسازی و ارتقای ساختارها پس از تجربه بحران مربوط میشود.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، بنیانگذار تابآوری ایران و مشاور عالی مأموریت ملی تابآوری فرهنگیِ هویتمحور، تابآوری ملی توان یک کشور در پیشگیری، تحمل و بازیابی هوشمندانه از بحرانهاست و سازمانهای مردمنهاد با آموزش، مشارکت و حمایت از گروههای آسیبپذیر نقش مهمی در تقویت این توان ایفا میکنند.
در تعریف علمی، تاب آوری ملی مجموعهای از قابلیتهای نهادی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیرساختی است که باعث میشود جامعه در برابر شوکها دچار فروپاشی نشود و بتواند سطح قابل قبولی از نظم، امنیت، خدمات عمومی، اعتماد اجتماعی و مشارکت شهروندی را حفظ کند. هرچه نظام تصمیمگیری یک کشور دقیقتر، سرمایه اجتماعی قویتر، اقتصاد متنوعتر، زیرساختها پایدارتر و جامعه مدنی فعالتر باشد، تاب آوری ملی نیز افزایش مییابد. بنابراین تاب آوری ملی یک مفهوم تکبعدی نیست و نمیتوان آن را فقط در مدیریت بحران یا امدادرسانی خلاصه کرد.
یکی از مهمترین پایههای تاب آوری ملی، اعتماد عمومی است. در بحرانهایی مانند سیل، زلزله، همهگیری بیماری، رکود اقتصادی یا تنشهای اجتماعی، مردم زمانی همکاری بیشتری نشان میدهند که به نهادهای رسمی، رسانهها، گروههای محلی و شبکههای اجتماعی مورد اعتماد خود اطمینان داشته باشند. نبود اعتماد میتواند حتی بهترین برنامههای فنی را با شکست روبهرو کند. از این نظر، تاب آوری ملی به کیفیت رابطه میان دولت، جامعه، بخش خصوصی، نخبگان، رسانهها و سازمانهای مردمنهاد وابسته است.
سازمانهای مردمنهاد یا سمنها در تقویت تاب آوری ملی نقش راهبردی دارند، زیرا در نقطه اتصال میان مردم و نهادهای رسمی قرار میگیرند. این سازمانها معمولاً از دل جامعه شکل میگیرند، زبان مردم را بهتر میشناسند، به گروههای محلی دسترسی دارند و میتوانند نیازهای واقعی جامعه را سریعتر شناسایی کنند. در شرایط بحران، بسیاری از آسیبها در سطح محله، خانواده، گروههای کمبرخوردار، سالمندان، زنان سرپرست خانوار، کودکان، افراد دارای معلولیت و حاشیهنشینان نمایان میشود. سمنها به دلیل حضور میدانی و ارتباط مستقیم با این گروهها میتوانند شکاف میان سیاستهای کلان و نیازهای واقعی مردم را کاهش دهند.
نخستین نقش سازمانهای مردمنهاد در تاب آوری ملی، افزایش آمادگی اجتماعی است. آموزش عمومی درباره مدیریت بحران، کمکهای اولیه، سلامت روان، پیشگیری از اعتیاد، حفاظت از محیط زیست، مهارتهای زندگی و مسئولیتپذیری شهروندی میتواند جامعه را برای مواجهه با خطرات آمادهتر کند. تاب آوری ملی زمانی تقویت میشود که شهروندان فقط دریافتکننده خدمات نباشند و خود را بخشی از راهحل بدانند. سمنها از طریق کارگاههای آموزشی، شبکههای داوطلبی، فعالیتهای محلهمحور و تولید محتوای آگاهیبخش میتوانند این فرهنگ را گسترش دهند.
دومین نقش سمنها، تقویت سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، همبستگی، مشارکت، پیوندهای محلی و احساس مسئولیت جمعی است. در زمان بحران، شبکههای اجتماعی قوی میتوانند سرعت امدادرسانی، توزیع منابع، حمایت روانی و بازگشت به زندگی عادی را افزایش دهند. سازمانهای مردمنهاد با ایجاد گروههای داوطلب، تشویق مردم به همکاری، کاهش بیتفاوتی اجتماعی و پیوند دادن ظرفیتهای محلی به برنامههای رسمی، به افزایش تاب آوری ملی کمک میکنند.
سومین نقش مهم سازمانهای مردمنهاد، حمایت از گروههای آسیبپذیر است. هر بحران، اثر یکسانی بر همه افراد ندارد. خانوادههای فقیر، بیماران، کودکان، سالمندان، معتادان در حال بهبودی، افراد بیخانمان و گروههای دارای نیازهای خاص معمولاً آسیب بیشتری میبینند. اگر این گروهها در برنامهریزیها نادیده گرفته شوند، بحران میتواند به نابرابری عمیقتر و نارضایتی اجتماعی منجر شود. سمنها میتوانند با شناسایی، حمایت، مشاوره، توانمندسازی و پیگیری وضعیت این گروهها، عدالت اجتماعی را در فرایند تاب آوری ملی تقویت کنند.
چهارمین نقش سازمانهای مردمنهاد، مشارکت در پایش و انتقال اطلاعات دقیق است. در بحرانها، اطلاعات نادرست، شایعه و ترس عمومی میتواند خسارتها را افزایش دهد. سمنهای معتبر میتوانند نیازهای مردم را به نهادهای تصمیمگیر منتقل کنند و پیامهای آموزشی و هشدارهای معتبر را به جامعه برسانند. این ارتباط دوطرفه برای حکمرانی بهتر و تصمیمگیری واقعبینانه ضروری است.
در پایان و جمع بندی نهایی ، تاب آوری ملی زمانی پایدار میشود که دولت، مردم، دانشگاهها، رسانهها، بخش خصوصی و سازمانهای مردمنهاد در کنار یکدیگر عمل کنند. سمنها جایگزین نهادهای رسمی نیستند، اما مکمل قدرتمند آنها در شناخت جامعه، جلب مشارکت، حمایت از گروههای آسیبپذیر و بازسازی اعتماد عمومی محسوب میشوند. کشوری که جامعه مدنی فعال، مسئولیتپذیر و توانمند داشته باشد، در برابر بحرانها مقاومتر است و میتواند از تهدیدها فرصتی برای یادگیری، اصلاح و پیشرفت بسازد. از این رو، تقویت سازمانهای مردمنهاد یکی از مسیرهای اساسی برای ارتقای تاب آوری ملی است.
