بازخوانی تابآوری قنات؛ پیوند دانش بومی و میراث آبی ایران
تابآوری قنات؛ پیوند دانش بومی و تابآوری فرهنگی در مدیریت میراث آبی ایران.
چهارمین نشست تخصصی بررسی «تابآوری قنات» و پیوند آن با تابآوری فرهنگی در ایران. تحلیل دانش بومی قناتها به عنوان الگویی برای مدیریت بحران آب و حفظ هویت اجتماعی در برابر چالشهای اقلیمی.
چهارمین نشست تخصصی با موضوع «بازخوانی مفهوم تابآوری از منظر دانش بومی قنات»، در بیستم تیرماه ۱۴۰۵ برگزار شد.
این رویداد که با مشارکت «مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی» و با حمایت علمی «دبیرخانه مأموریت ملی تابآوری فرهنگی» شکل گرفت، تلاشی بود برای عبور از نگاه صرفاً فنی به قنات و ورود به ساحت انسانشناسی آب در ایران. در این نشست، پژوهشگران و صاحبنظران تأکید کردند که تابآوری قنات یک عبارت فنی در مهندسی هیدرولیک نیست، و کلیدی برای فهم زیست ایرانی در مواجهه با چالشهای اقلیمی و بحرانهای زیستی است.
تابآوری قنات؛ الگوی تاریخی زیست هوشمندانه
قنات، که بیش از سه هزاره پیش در دشتهای ایران متولد شد، یک تکنولوژی ایستا نیست و فرایندی پویا برای بقا است.
تابآوری قنات در بطن خود، توانایی انطباق انسان با محیطی است که هر لحظه ممکن بود با خشکسالیهای ویرانگر، حیات را از جامعه سلب کند.
در این وبینار، دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری و دکتر مجید لبافخانیکی با واکاوی این میراث، تصریح کردند که قناتها شاهکار تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی هستند؛ چرا که این سیستم پیشرفته، بدون نیاز به انرژیهای بیرونی و با تکیه بر دانش بومی، آب را از دل زمین به پهنه دشتها میرساند. این دانش، صورت عینی تابآوری است و به جوامع کویری آموخت چگونه در کمآبی، پایدار بمانند.
تابآوری فرهنگی؛ روح حاکم بر سازههای آبی
یکی از مهمترین محورهای این نشست، تبیین «تابآوری فرهنگی» در پیوند با میراث قنات بود.
تابآوری فرهنگی به معنای توانایی یک جامعه برای حفظ هویت، ارزشها و ساختارهای اجتماعی خود در برابر شوکهای بیرونی است. قنات، راه انتقال آب بود و مدرسه مشارکت نیز به شمار میرفت. در هر روستایی که قناتی حفر میشد، یک ساختار اجتماعی نیز شکل میگرفت. تقسیم عادلانه آب، لایروبیهای دورهای و نگهداریهای جمعی، همگی تمرینهایی برای تقویت تابآوری فرهنگی بودند.
وقتی سخن از تابآوری قنات به میان میآید، در واقع از تابآوری یک سبک زندگی سخن گفته میشود. فرهنگی که در آن همبستگی اصل اول بود. در کویر، هیچکس به تنهایی نمیتوانست قنات را حفظ کند. این ضرورت زیستی، به تدریج به یک خصلت فرهنگی تبدیل شد؛ خصلتی که جامعه را در برابر ناامیدی، انزوا و زوال ساختارهای اجتماعی مقاوم میساخت. فرهنگ قناتداری، فرهنگی است که امید را از دل زمینهای خشک بیرون میکشد و به نسلهای بعد منتقل میکند. بنابراین، بازخوانی این تجربه برای جامعه امروز، بازخوانی همان مهارتهای تابآوری است که ما را در بحرانهای سخت، سرپا نگه میدارد.
از همکاری جمعی تا سلامت روان اجتماعی
نقش قنات در تابآوری مردمان کویر، چندبعدی است و با سلامت روان اجتماعی گره خورده است.
ما باید از دانش قنات بیاموزیم که چگونه منابع محدود را با مدیریت هوشمندانه و اخلاق جمعی، به فراوانی تبدیل کنیم.
تابآوری فرهنگی در اینجا به معنای حفظ کرامت انسانی و تداوم هویت ملی در سختترین شرایط اقلیمی است.
این نشست فرصتی بود تا دریابیم که قنات، اثر موزهای نیست و الگوی زندهای برای تابآوری اجتماعی در قرن بیست و یکم است.
چشمانداز آینده؛ بازخوانی برای امروز
برگزارکنندگان نشست بر این باورند که حافظه تاریخی ایران، سرشار از پاسخ به پرسشهای امروز ماست.
اگر قناتهای ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند، به دلیل نبوغ فنی نیست، و به دلیل نبوغ اجتماعی است که پشت این سازهها نهفته است.
پیوند میان میراث آبی، فرهنگ و سلامت روان، همان مسیری است که «دبیرخانه مأموریت ملی تابآوری فرهنگی» با تکیه بر آن، به دنبال احیای روح همبستگی و پایداری در میان هموطنان است.
تابآوری قنات به ما میآموزد که برای بقا، نباید طبیعت را به زانو درآورد و باید با آن همنوا شد.
این میراث گرانبها یادآور میشود که حتی در کویر تغییرات اقلیمی، میتوان با تکیه بر دانش بومی، اراده جمعی و تابآوری فرهنگی، جریان زندگی را حفظ کرد.
این نشست، آغازی بود برای گفتوگوهای عمیقتر درباره اینکه چگونه میتوانیم از میراث دیروز، برای ساختن تابآوری فردای ایران بهره ببریم.
