رشته علوم تصمیم و مهندسی دانش در نگاهی کلی

گرایش علوم تصمیم و مهندسی دانش یک رشته منحصر بفرد و میان رشته ای در مجموعه مهندسی و محاسبات نرم است که در سال ۱۳۸۸ ایجاد و مشخصات، برنامه ها وسرفصلهای دروس آن به دانشگاههای مربوطه ابلاغ شده است. این گرایش ارتباط تنگاتنگی با رشته هوش مصنوعی دارد و شاید بتوان آنرا شاخه ای از محاسبات نرم در هوش مصنوعی به حساب آورد.

هدف از این گرایش ارائه راه‌حل های استخراج، ‌استنباط، تصمیم سازی و پاسخگویی به پرسش‏ها و نیازهای جامعه امروزی،‌ براساس روشهای علوم ریاضی و روش های نوین مهندسی است.
به طور کلی، علوم تصمیم و مهندسی دانش را می توان روشهای نوین مهندسی برگرفته از طبیعت دانست که این روشها برای حل بسیاری از مسائلی که با ریاضیات حل نمی شود، کاربرد دارد. به زبان سادهٔ علمی، روش‌های سخت، برآمده از ماهیت و نحوه رفتار ماشین است، در حالی که شیوه‌های نرم، به انسان و تدابیر اتخاذ شده از سوی ذهن او به منظور حل و فصل مسائل اختصاص پیدا می‌کند.

کاربردی بودن این رشته در فضای علوم محاسباتی، تکنولوژی اطلاعات، علوم اقتصادی و علوم تصمیم گیری از مزایای منحصربه‌فرد این رشته می‌باشد. هدف از ایجاد این رشته نهادینه کردن آن در دستگاهها و بخشهایی است که سیاست گذاری از وظائف آنهاست، و در دستگاههای اجرایی دولتی و دستگاههای تصمیم گیر مانند معاونت راهبردی و بانک مرکزی کاربرد تخصصی دارد. رشته مهندسی دانش و علوم تصمیم در الگوهای تصمیم گیری کشور کاربرد دارد و حتی می‌تواند در رهیافتهای الگوها نیز قابلیتهای منحصربه‌فردی داشته باشد

دروس رشته علوم تصمیم و مهندسی دانش چیست و دانشجویان آن چه خواهند آموخت؟
سرفصل دروس این رشته پاسخگوی بسیاری از پرسشها در خصوص این رشته می‌باشد.

1-  مشخصات كلي دوره كارشناسي ارشد علوم کامپیوتر- گرايش علوم تصميم و مهندسي دانش

1 مقدمه

در پنجاه سال گذشته بروز تحولات گسترده در زمينه علوم كامپيوتر و رياضيات، تغييرات عمده اي را در عرصه هاي متفاوت حيات بشري به دنبال داشته است. در ساليان اخير، تحولات ناشي از فناوري هاي اطلاعات و ارتباطات بيشترين تاثير را در حيات بشر داشته‌اند. دنياي ارتباطات و توليد اطلاعات و دانش به سرعت در حال تغيير بوده و تحولات گسترده‌اي را در تمامي عرصه هاي اجتماعي و اقتصادي بشريت به دنبال داشته است و تاثير آن بر جوامع بشري به گونه‌‌اي است كه جهان امروز به سرعت در حال تبديل به يك جامعه بزرگ اطلاعاتي و دانش محور است. دنياي امروز، با اطلاعات به عنوان داده جمع آوري شده، ذخيره شده، ‌بازيابي شده، پردازش شده و ارائه شده سرو كار دارد و به مواردي همچون اعتبار،‌كيفيت و ارزش اطلاعات به صورت جانبي، و نهايتا به استخراج دانش از آنها توجه دارد.

فرصتي كه حجم زياد اطلاعات ديجيتالي موجود در كامپيوترها و حضور كامپيوتر در همه جا به بشر مي‏دهد استفاده سريع و ارزان از اطلاعات است. در اين فضاي ديجيتالي مسايل متنوعي همچون كنترل محيط،‌ ذخيره‌سازي، انتقال، دريافت، اشتراك اطلاعات، محاسبات پيچيده، مدل‏سازي شرايط مجازي، ‌خودكارسازي كارها، تصميم‏گيري، تحليل محتوا و ارتباطات چند رسانه‏اي مطرح است. در چنين جامعه اطلاعاتي، سرعت در پاسخگويي از يك نياز به يك الزام تبديل شده است.

كارشناسي ارشد علوم كامپوتر گرايش علوم تصميم و مهندسي دانش به عنوان يك گرايش ميان رشته‌‌اي در مهندسي و محاسبات نرم طبقه‏بندي مي‏شود و هدف آنها ارائه راه‌حل هاي استخراج، ‌استنباط، تصميم‏سازي و پاسخگويي به پرسش‏ها و نيازهاي جامعه امروزي،‌ براساس روشهاي علوم رياضي و نوين مهندسي است. از آنجا كه رياضيات چارچوب محكمي را براي مدل سازي و حل مسائل گوناگون ارائه مي‏دهد، در مهندسي بسيار مورد توجه است، اما هنوز براي بسياري از مسائلي كه در اين چارچوب مدل مي‌شوند،‌ رياضيات فعلي راه حلي را ارائه نمي‌دهد، در چنين مواردي روش هاي نوين مهندسي كه از طبيعت ملهم شده‏اند،‌ براي ارائه جوابي درخور، مورد توجه هستند. كارشناسي ارشد علوم تصميم و مهندسي دانش، ‌تلاشي است براي پاسخوگويي به اين نياز.

2-   تعريف و اهداف

دوره كارشناسي ارشد علوم كامپيوتر-گرايش علوم تصميم و مهندسي دانش يكي از رشته‌هايي است كه از ارتباط تنگاتنگ رشته هاي مهندسي و علوم رياضي به وجود مي آيد و هدف آن پرورش مهندسان و پ‍وهشگراني است در جهت تحقق خواسته هاي زير:

• تربيت متخصصين استخراج دانش و تصميم‌سازي در حضور عدم قطعيت،‌كه آگاه به روش‌هاي رياضي و نيز روش هاي هوشمند و نوين در مهندسي باشند
• پرورش مهندساني با قابليت شناسايي نياز براي سامانه‌ها و روش هاي تصميم‌سازي مناسب در انواع سيستم هاي نرم افزاري و اطلاعاتي براي حل يك معضل يا زمينه خاص
• افزايش بهره‌وري با هدف بهبود و ارتقاء فرآيندهاي تصميم‌سازي در سازمان‌ها، شبكه‌ها و جامعه
• تربيت مهندسيني كه قادر باشند به عنوان آناليست و تحليلگر در كنار مديران مختلف فعاليت نمايند، و آنان را در گزينش راهكار و تصميم‌سازي ياري نمايند. اين مهم براساس استخراج اطلاعات از داده ها و تصميم سازي بهينه انجام خواهد گرفت.
• پرورش مهندساني كه قادر باشند سامانه‌هاي نرم افزاري و اطلاعاتي مورد نياز را براي كسب دانش يا تصميم سازي براي حل يك معضل يا زمينه خاص،‌ طراحي و پياده سازي نمايند.

3-  شرايط گزينش

پذيرش در اين دوره منوط به موفقيت در آزمون متمركز ورودي كارشناسي ارشد علوم كامپيوتر- گرايش علوم تصميم و مهندسي دانش مي باشد.

دانش آموختگان دوره هاي كارشناسي مهندسي كامپيوتر، مهندسي فناوري اطلاعات،‌ مهندسي برق، علوم كامپيوتر و رياضيات مي توانند در اين دوره شركت كنند. دروس آزمون ورودي اين دوره، در جدول 1 آورده شده است.

جدول 1: دروس آزمون ورودي

تبصره: علاوه بر دروس آزمون ورودي، انتظار مي رود پذيرفته شدگان، ‌در آغاز دوره از دانش كافي در دروس پيش نياز بهره‌مند باشند. اين دروس عبارتند از: محاسبات عددي، رياضيات مهندسي و هوش مصنوعي. بنابراين با تشخيص گروه آموزشي، پذيرفته شدگان ملزم به گذراندن دروس پيشنياز خواهند بود.

4-   طول دوره و شكل نظام

كارشناسي ارشد علوم تصميم و مهندسي دانش در 4 نيمسال تحصيلي برنامه ريزي شده است كه طول آن طبق مقررات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري اطلاعات حداكثر سه سال مي تواند باشد و شامل 32 واحد به شرح زير است:

• دروس پايه                                                                      حداقل 9 واحد
• دروس اختياري                                                                 حداكثر 15 واحد
• سمينار                                                                          2 واحد
• پايان نامه كارشناسي ارشد                                                     6 واحد

اطلاعات مربوط به اين 32 واحد به همراه اطلاعات مربوط به دروس پيش نياز در بندهاي 4-1 تا 4-3 آورده شده است.

4-1-دروس پايه

دروس پايه به گونه اي انتخاب شده اند كه مباني و اصول لازم براي رشته علوم تصميم و مهندسي دانش را پوشش دهند و نسبت به دروس اختياري داراي اولويت مي باشند. اين دروس همگي 3 واحدي بوده و در جدول شماره 2 معرفي شده‌اند. لازم به ذكر است كه درس مباني محاسبات نرم، درس اصلي اين رشته است و اخذ آن الزامي است، ضمن آن دانشجويان ملزم هستند كه حداقل دو درس ديگر از دروس پايه را نيز اخذ نمايند.

جدول 2:دروس پايه

4-2-دروس اختياري

دروس اختياري، امكاناتي را براي فعاليت تخصصي و تمركز بيشتر دانشجو در يك زمينه خاص براي مطالعات نظري در زمينه استخراج دانش/ علوم تصميم، مدل‌سازي دانش، و ارايه راهكار و پياده سازي آن براي حل يك مساله خاص، فراهم مي‌آورند. اين دروس نيز همگي 3 واحدي مي‌باشند و در جدول 3 معرفي شده‌اند. دانشجويان در صورت اخذ 3 درس از دروس پايه، ملزم خواهند بود 5 درس از دروس اختياري را اخذ نمايند. و در صورتي كه هر 4 درس پايه را اخذ كرده باشند، گذراندن 4 درس اختياري، براي آنان الزامي خواهد بود.

جدول3: دروس اختياري

4-3-سمينار و پايان نامه كارشناسي ارشد

گذراندن درس سمينار كه 2 واحدي است براي دانشجويان اين دوره اجباري مي باشد. در اين درس دانشجو با گزينش يك موضوع و با نظارت يك استاد راهنما پيرامون موضوع انتخاب شده مطالعه و پژوهش به عمل مي‌آورد. اين پژوهش مي بايد در برگيرنده تاريخچه‌اي از پژوهش‌هاي انجام شده، وضعيت كنوني و پيش بيني روند پژوهش مورد نظر باشد. دانشجو بايد در خاتمه از پيشنهاد پروژه پاياني خود براساس يافته هاي اين پژوهش به صورت شفاهي و با حضور استاد راهنما دفاع نموده، و به صورت كتبي ارائه نمايد.

موضوع پيشنهادي بايد در يكي از زمينه هاي مرتبط با گرايش باشد و زمينه علمي و عملي لازم براي انجام آن با درس هاي اخذ شده توسط دانشجو، فراهم شده باشد.

در صورت موفقيت در اين درس 2 واحدي، دانشجو مي تواند براي تكميل دوره با انجام يك پايان نامه 6 واحدي به تحقيق و پژوهش پيرامون موضوع پيشنهادي بپردازد. موضوع پايان نامه بايد در يكي از زمينه هاي مرتبط با گرايش باشد و زمينه علمي و عملي لازم براي انجام آن با درس هاي اخذ شده توسط دانشجو، فراهم شده باشد. همچنين به جاي درس پايان نامه دانشجو مي‌تواند 2 درس از ديگر درسهاي كارشناسي ارشد علوم كامپيوتر اخذ نمايد.

مقررات مربوط به دفاع و ارزيابي پايان نامه مطابق آئين نامه هاي تحصيلات تكميلي مي باشد.

جدول 4: دروس سمينار و پايان نامه

منابع:

1. وبگاه «علوم تصميم و مهندسي دانش مجازي» دانشگاه امیرکبیر
2. مسیر ایرانی
3. ویکی پدیا: علوم تصمیم و مهندسی دانش
4. سرفصل رشته علوم تصمیم و مهندسی دانش (فایل PDF سرفص وزارت علوم، فایل Word دانشگاه امیرکبیر)